Bài 2: Kinh tế di sản - động lực phát triến bền vững

Lễ hội – di sản trong dòng chảy kinh tế du lịch Thủ đô

Hà Nội hiện là địa phương có mật độ di sản văn hóa dày đặc bậc nhất cả nước, với hàng nghìn di tích lịch sử – văn hóa, hàng trăm lễ hội truyền thống lớn nhỏ diễn ra quanh năm. Theo định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, các lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng mà còn được nhìn nhận như những “sản phẩm văn hóa – du lịch đặc thù”, có khả năng tạo dòng khách ổn định và lan tỏa giá trị kinh tế tới cộng đồng.

Lễ hội Gò Đống Đa

Thực tế những năm gần đây cho thấy, du lịch lễ hội tiếp tục là một trong những trụ cột quan trọng của ngành du lịch Hà Nội. Nhiều điểm đến ghi nhận lượng khách tăng mạnh sau khi được đầu tư chỉnh trang không gian, nâng cấp hạ tầng và đổi mới cách tổ chức. Đi cùng với đó là sự gia tăng doanh thu từ các dịch vụ vận chuyển, lưu trú, ẩm thực, sản phẩm làng nghề và đặc sản địa phương.

Đơn cử như mùa lễ hội chùa Hương năm 2026, ngay trước thời điểm khai hội, Khu di tích danh thắng Hương Sơn đã gây ấn tượng với diện mạo khang trang, cảnh quan được cải thiện rõ rệt, hệ thống bến bãi, đường đi bộ, không gian dịch vụ được sắp xếp lại theo hướng gọn gàng, văn minh. Theo thông tin từ cơ quan quản lý địa phương, lượng khách dự kiến trong mùa lễ hội tiếp tục duy trì ở mức cao, trong đó có sự gia tăng đáng kể của các đoàn khách trải nghiệm, khách quốc tế và khách đi theo tour chuyên đề.

Vẻ đẹp cổ kính của Đền Và

Tương tự, tại khu vực xứ Đoài, Lễ hội Đền Và (Sơn Tây) Xuân Bính Ngọ 2026 không chỉ là sự kiện văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương mà còn trở thành điểm hẹn thu hút đông đảo du khách thập phương. Công tác chuẩn bị lễ hội được triển khai sớm, từ chỉnh trang không gian di tích, xây dựng phương án tổ chức phần lễ – phần hội, đến bảo đảm an ninh trật tự, vệ sinh môi trường và phân luồng giao thông. Qua đó, lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn góp phần kích thích các hoạt động dịch vụ, thương mại trên địa bàn.

Từ những không gian lễ hội tiêu biểu này có thể thấy, khi di sản được “đánh thức” đúng cách, giá trị kinh tế mà nó mang lại không chỉ dừng ở con số lượt khách, mà còn thể hiện ở khả năng tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, thúc đẩy các ngành nghề phụ trợ và góp phần quảng bá hình ảnh Thủ đô.

Những chuyển động tích cực

Ở góc độ thị trường, nhiều doanh nghiệp du lịch cho rằng chùa Hương vẫn còn rất nhiều dư địa để mở rộng phân khúc khách, đặc biệt là khách quốc tế. Giám đốc Vietsky Travel Đào Hồng Thương nhận định, để tăng sức cạnh tranh, Hương Sơn cần sớm xây dựng các gói sản phẩm trọn gói 1–2 ngày, phù hợp với thị hiếu, thói quen và thời gian lưu trú của du khách nước ngoài.

Theo ông Thương, buổi sáng, du khách có thể vãn cảnh suối Yến, tham quan chùa Thiên Trù với phần thuyết minh bài bản về giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng. Buổi chiều, chương trình có thể mở rộng sang các hoạt động trải nghiệm như làm kẹo lạc truyền thống, thu hái và sử dụng các loại dược liệu bản địa – những yếu tố vừa mang bản sắc địa phương, vừa tạo giá trị gia tăng cho sản phẩm du lịch.

Sở Du lịch Hà Nội phối hợp với UBND xã Thư Lâm khảo sát điểm đến cho du khách

Cùng quan điểm này, Chủ tịch Câu lạc bộ Lữ hành UNESCO Hà Nội Trương Quốc Hùng cho rằng, Hương Sơn còn nhiều tiềm năng để phát triển các loại hình mới như trekking, tour thiền – chữa lành, team building hoặc xây dựng phim trường tại khu vực động Người Xưa. “Để phát triển bền vững quanh năm, cần có sự chung tay của các doanh nghiệp. Còn phía địa phương, nên chủ động xây dựng kế hoạch từ đầu năm, bổ sung các điểm check-in, đồng thời chú trọng bảo vệ cảnh quan và môi trường”, ông Hùng gợi mở.

Đánh giá về những chuyển biến gần đây, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu cho biết, chùa Hương đã có sự thay đổi rõ nét thông qua việc chỉnh trang không gian, đổi mới công tác quản trị và quản lý điểm đến. Theo ông Hiếu, sau giai đoạn chỉnh trang, địa phương cần tiếp tục đầu tư có chiều sâu, bảo đảm sự đồng bộ giữa hạ tầng, sản phẩm và chất lượng dịch vụ. Song song với đó là công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng cho người dân để làm du lịch chuyên nghiệp, văn minh. Thời gian tới, Sở Du lịch Hà Nội sẽ triển khai nhiều chương trình quảng bá quy mô lớn, trong đó chùa Hương được xác định là điểm đến ưu tiên nhằm nâng cao vị thế trong bức tranh chung của du lịch Thủ đô.

Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hương Sơn Trần Đức Hải khảo sát khu vực lễ hội Chùa Hương

Từ phía quản lý địa phương, tiếp thu các ý kiến đóng góp, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hương Sơn Trần Đức Hải cho biết, địa phương đã nhận diện rõ những tiềm năng cũng như hạn chế cần khắc phục. Xã đã thành lập Ban Chỉ đạo để thống nhất đầu mối thông tin, điều phối các hoạt động văn hóa – du lịch theo hướng bài bản, lan tỏa.

Một nhiệm vụ trọng tâm đang được triển khai là chuẩn hóa toàn bộ nội dung thuyết minh tại các điểm đến, tạo nền tảng xây dựng phim giới thiệu, sản phẩm thuyết minh audio đa ngôn ngữ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách. Bên cạnh đó, xã Hương Sơn định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, lấy du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng làm nòng cốt, gắn với các sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương như mơ Hương Tích, rau sắng, củ mài…

“Hương Sơn cũng đang đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và xây dựng sản phẩm. Chúng tôi xác định phát triển du lịch chùa Hương theo hướng bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị di sản”, ông Trần Đức Hải nhấn mạnh.

Không chỉ ở Hương Sơn, tại lễ hội đền Và, công tác tổ chức những năm gần đây cũng cho thấy sự chuyển biến rõ rệt theo hướng văn minh, an toàn, tiết kiệm. Lãnh đạo địa phương xác định, bảo tồn di sản phải đi đôi với khai thác hợp lý, lấy người dân làm trung tâm và coi du khách là thước đo cho chất lượng lễ hội. Qua mỗi mùa lễ hội, các ý kiến phản hồi của nhân dân và du khách đều được tổng hợp, làm cơ sở điều chỉnh phương án tổ chức cho những năm tiếp theo.

Cần chiến lược dài hơi

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, song từ thực tiễn các lễ hội lớn của Hà Nội, nhiều vấn đề vẫn đang đặt ra. Trước hết là tính mùa vụ rõ nét của du lịch lễ hội, khiến dòng khách tập trung cao điểm trong thời gian ngắn, gây áp lực lên hạ tầng, môi trường và công tác quản lý.

Bên cạnh đó, sản phẩm du lịch gắn với lễ hội tại nhiều nơi vẫn còn đơn điệu, chủ yếu xoay quanh tham quan – hành lễ, thiếu các hoạt động trải nghiệm chiều sâu để kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách. Công tác thuyết minh, kể chuyện di sản dù đã được cải thiện nhưng chưa thực sự đồng bộ, nhất là với khách quốc tế.

Du khách quốc tế trải nghiệm du lịch cộng đồng ở làng hương Quảng Phú Cầu

Từ góc độ quản lý nhà nước, các ý kiến tại nhiều hội thảo, tham luận về phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội đều cho rằng, muốn biến di sản thành động lực kinh tế bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các ngành, các cấp; đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư nhưng vẫn giữ vai trò điều tiết của Nhà nước trong bảo tồn giá trị gốc của di sản.

Những vấn đề còn dang dở ấy cho thấy, con đường đưa di sản trở thành động lực phát triển kinh tế của Thủ đô không chỉ cần sự sôi động của lễ hội, mà đòi hỏi một chiến lược dài hơi, sự kiên trì trong quản trị và sự đồng thuận của cả chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Đó cũng chính là thách thức lớn đặt ra trong giai đoạn tiếp theo của việc hiện thực hóa Nghị quyết 09 về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Hà Nội.