Bản quyền văn hoá: Khi người làm nghề cần được bảo vệ để văn hoá có thể đi xa

Bản quyền - ranh giới mong manh giữa chia sẻ và xâm phạm

Gần đây, ca sĩ, đạo diễn Nguyễn Bông Mai vấp phải vấn đề xâm phạm bản quyền đối với ấn phẩm thuộc dự án Vietnam 1102.

Cô chia sẻ trên trang cá nhân: “Tôi đi một mình một hành trình quanh Việt Nam không ít gian nan để ghi chép. Tôi và ekip của mình mất 2 năm để hoàn thiện cuốn sách, những điều ấy chưa bao giờ là đơn giản. Hành trình làm dự án bảo tồn văn hoá với tôi chưa bao giờ là đơn giản. Nó là công sức, tiền bạc, thời gian và kiến thức. Những điều ấy không thể gói gọn trong chữ đơn giản”.

Ca sĩ, đạo diễn Nguyễn Bông Mai

Và cựu nhà báo cũng khẳng định: “Hãy sống và làm việc với sự hiểu biết về sở hữu trí tuệ giữa thời đại số. Làm văn hoá là càng phải có văn hoá”. Rất nhiều độc giả chứng kiến cuộc hành trình xuyên việt của cô đồng tình với quan điểm này, khi vấn đề xâm phạm bản quyền ngày càng trở thành vấn nạn.

Theo Nguyễn Bông Mai, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu sáng tạo, mà nằm ở ranh giới mong manh giữa chia sẻ và xâm phạm trong môi trường số.

Với sách văn hoá, đặc biệt là sách ảnh, mỗi hình ảnh không chỉ là sản phẩm thị giác. Đó là kết quả của điền dã, của thời gian sống cùng cộng đồng bản địa, của chi phí sản xuất và trên hết là trách nhiệm đạo đức với những con người được ghi nhận trong trang sách.

Khi hình ảnh, tư liệu bị sao chép, cắt ghép, lan truyền thiếu kiểm soát, điều mất đi không chỉ là quyền lợi của tác giả, mà là ngữ cảnh và tinh thần văn hoá mà tác phẩm muốn truyền tải.

Những hình ảnh trong các chuyến đi được cựu nhà báo Nguyễn Bông Mai ghi lại

Trước những vi phạm bản quyền ngày càng phổ biến, Nguyễn Bông Mai cho biết cô không chọn cách phản ứng gay gắt, cũng không để nỗi lo này làm chùn bước. “Tôi không lo thiếu ý tưởng sáng tạo về văn hoá. Điều tôi trăn trở là làm sao để hành trình đó được bảo vệ, để người làm nghề có thể đi đủ lâu và đủ sâu”, cô chia sẻ.

Theo cô, lý do là bởi Vietnam 1102 được xây dựng với một lộ trình dài hạn: Từ sách vở, triển lãm, đến trình diễn và show diễn văn hoá. Khi giá trị được đặt trong một hệ sinh thái đủ dày, việc sao chép hời hợt sẽ không thể thay thế được chiều sâu sáng tạo. Ở những cuốn sách sắp ra mắt, cô muốn tiếp tục đi sâu, đi chậm và đi cùng cộng đồng.

Bảo vệ bản quyền bằng cách xây dựng giá trị bền vững

Thay vì chờ đợi các biện pháp pháp lý, Nguyễn Bông Mai cũng chọn thêm một con đường khác: Bảo vệ bản quyền bằng việc xây dựng giá trị không thể sao chép. Đó là chiều sâu nghiên cứu, là mối quan hệ với cộng đồng bản địa, là hành trình dài hơi kết nối sách - triển lãm - trình diễn - giáo dục.

“Khi người làm văn hoá được bảo vệ, họ mới dám đi xa. Và chỉ khi đó, văn hoá Việt mới có thể bước ra thế giới một cách đàng hoàng và bền vững”, nữ đạo diễn chia sẻ.

Với Nguyễn Bông Mai, bản quyền không đơn thuần là câu chuyện pháp lý. Đó là thước đo cho cách xã hội nhìn nhận lao động sáng tạo và sự tôn trọng dành cho văn hoá.

Cô nghiên cứu sâu về văn hóa cộng đồng bản địa

Hành trình từ xuyên Việt đến diễn đàn quốc tế cho cô một niềm tin rõ ràng: Văn hoá Việt hoàn toàn có thể đi xa, nếu người làm nghề được bảo vệ đúng mức, và nếu bản quyền được nhìn nhận như một phần không thể thiếu của phát triển bền vững.

Khi được hỏi những vấn đề liên quan đến bản quyền đã ảnh hưởng như thế nào đến tâm thế sáng tạo và hành trình làm nghề của chị? Bông Mai cho biết: “Nó khiến tôi thận trọng hơn, nhưng không làm tôi nản lòng. Thay vì chỉ tập trung vào một ấn phẩm đơn lẻ, tôi chọn cách xây dựng Vietnam 1102 như một hệ sinh thái văn hoá, nơi giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng, mà ở toàn bộ quá trình nghiên cứu, tích luỹ và chiều sâu tri thức. Khi giá trị được đặt trong một hệ thống đủ dày, đủ bền, thì việc sao chép hời hợt sẽ không thể thay thế được bản chất của sáng tạo”.

Ca sĩ, đạo diễn Bông Mai say mê kể câu chuyện về người phụ nữ Việt

Để văn hoá Việt có thể đi xa hơn ra quốc tế, vấn đề bản quyền cần được nhìn nhận nghiêm túc hơn. Theo nữ đạo diễn, muốn văn hoá Việt bước ra thế giới một cách đàng hoàng và bền vững, cần những chuẩn mực rõ ràng hơn trong xuất bản, lưu trữ và sử dụng tư liệu - để người làm nghề yên tâm sáng tạo, và cộng đồng được bảo vệ đúng cách.n

Và điều quan trọng nhất khi nói về bản quyền là sự công bằng với lao động sáng tạo. Khi người làm văn hoá được bảo vệ, họ mới có thể tiếp tục đi sâu, đi xa và đi lâu dài. Và chỉ khi đó, văn hoá mới thực sự được gìn giữ một cách bền vững, chứ không chỉ tồn tại dưới dạng hình ảnh hay tư liệu rời rạc.

Hành trình xuyên Việt của Nguyễn Bông Mai vào năm 2022 bắt đầu bằng việc đi, nhìn, ghi chép, lắng nghe và cho ra đời những tư liệu văn hoá bản địa quý giá nhưng lại bị xâm phạm bản quyền. Cũng chính từ đó, một câu hỏi lớn dần hiện ra: Làm thế nào để văn hoá được kể lại một cách tử tế và được bảo vệ đúng với giá trị của nó?

Từ những cuốn sách văn hoá đầu tiên, đến dự án Vietnam 1102, rồi những diễn đàn quốc tế nơi cô đứng trong tà áo dài để kể về phụ nữ dân tộc Việt Nam, hành trình ấy ngày càng mở rộng - và câu chuyện bản quyền cũng trở nên không thể né tránh. Bởi vậy, Nguyễn Bông Mai khẳng định rằng: Văn hoá cần một không gian an toàn để cất tiếng nói.