Bài 3: Cần chiến lược đồng bộ, xứng tầm

“Tài sản đặc biệt” trong cấu trúc phát triển Thủ đô

Trong các nghiên cứu và diễn đàn khoa học về văn hóa, di sản ngày càng được nhìn nhận không chỉ là giá trị tinh thần hay dấu ấn lịch sử, mà là một dạng tài nguyên đặc biệt – không thể tái tạo, song có khả năng sinh lợi lâu dài nếu được khai thác đúng hướng. Phó Chủ tịch Thường trực Hội Di sản Văn hóa Việt Nam Đặng Văn Bài từng nhấn mạnh, di sản chỉ thực sự “sống” khi được đưa vào đời sống đương đại, gắn với nhu cầu hưởng thụ văn hóa của xã hội hiện đại và đóng góp trực tiếp cho sinh kế của cộng đồng.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Di sản Văn hóa Việt Nam Đặng Văn Bài

Theo ông Đặng Văn Bài, bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập, mà là hai mặt của cùng một quá trình. Nếu di sản chỉ được giữ gìn trong trạng thái tĩnh, thiếu sự tương tác với đời sống kinh tế – xã hội, thì nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi. Ngược lại, khi di sản được khai thác có kiểm soát, đúng giá trị, nó sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển.

Nhận thức này cũng được thể hiện rõ trong cách tiếp cận của Hà Nội thời gian qua. Theo phân tích của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Thành phố hiện sở hữu một hệ thống di sản đồ sộ, với hàng nghìn di tích lịch sử – văn hóa, hàng nghìn di sản văn hóa phi vật thể đã được kiểm kê, nhiều di sản được UNESCO vinh danh, cùng mạng lưới làng nghề, nghệ nhân, bảo vật quốc gia phong phú. Đây không chỉ là minh chứng cho chiều sâu văn hóa Thăng Long – Hà Nội, mà còn là nguồn lực nội sinh mạnh mẽ để phát triển công nghiệp văn hóa và các ngành kinh tế sáng tạo.

Từ cách nhìn đó, Hà Nội không coi di sản đơn thuần là “đối tượng bảo tồn”, mà từng bước xác lập quan điểm biến di sản văn hóa thành tài sản trong phát triển, gắn với mục tiêu xây dựng Thủ đô văn hiến – văn minh – hiện đại.

Từ tiềm năng đến hệ sinh thái phát triển

Ở góc độ chính sách, PGS.TS Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội – cho rằng, phát triển công nghiệp văn hóa không thể dựa vào những hoạt động đơn lẻ, mà cần một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Trong hệ sinh thái đó, di sản là nền tảng, nhưng muốn tạo ra giá trị gia tăng phải có các khâu sáng tạo, tổ chức sản xuất, truyền thông, phân phối và thị trường.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội

PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhiều lần phân tích rằng, Hà Nội có lợi thế đặc biệt khi vừa là trung tâm chính trị – hành chính, vừa là trung tâm văn hóa lớn của cả nước, với thị trường tiêu dùng văn hóa rộng và đội ngũ trí thức, nghệ sĩ, nhà sáng tạo đông đảo.

Tuy nhiên, lợi thế đó chỉ được chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế khi có sự liên thông chặt chẽ giữa các ngành: văn hóa, du lịch, quy hoạch, giáo dục, khoa học – công nghệ. Nếu các lĩnh vực này phát triển rời rạc, thiếu phối hợp, thì công nghiệp văn hóa khó hình thành chuỗi giá trị bền vững.

Từ thực tiễn Hà Nội, các chuyên gia cho rằng, việc thành phố lựa chọn những lĩnh vực ưu tiên như du lịch văn hóa, lễ hội, ẩm thực, thiết kế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn… là hướng đi phù hợp, bởi đây đều là những lĩnh vực có khả năng khai thác trực tiếp giá trị di sản, đồng thời tạo sức lan tỏa sang các ngành kinh tế khác.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, những sự kiện văn hóa – sáng tạo được tổ chức trong thời gian gần đây như lễ hội thiết kế sáng tạo, lễ hội áo dài, lễ hội ẩm thực, các không gian nghệ thuật gắn với di sản… không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần, mà còn từng bước định vị thương hiệu văn hóa Thủ đô trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Yêu cầu kể câu chuyện di sản

Từ góc nhìn nghiên cứu di sản, TS Phan Thanh Hải – Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia – cho rằng, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các đô thị thành công trong khai thác di sản đều có chiến lược dài hạn và nhất quán. Di sản không phát triển tách rời, mà luôn gắn với quy hoạch đô thị, phát triển du lịch và xây dựng thương hiệu thành phố.

Câu chuyện di sản được kể tại Mê Linh

Theo TS Phan Thanh Hải, một yếu tố then chốt là cách kể câu chuyện di sản. Di sản chỉ thực sự hấp dẫn khi được truyền tải bằng những câu chuyện có chiều sâu, được thể hiện bằng nhiều hình thức hiện đại như thuyết minh số, phim tư liệu, sản phẩm trải nghiệm tương tác. Đây là xu hướng tất yếu để đưa di sản đến gần hơn với công chúng đương đại, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế.

Nhìn từ Hà Nội, nhiều chuyên gia cho rằng, việc chuẩn hóa nội dung thuyết minh, ứng dụng công nghệ số trong quản lý và giới thiệu di sản, xây dựng các sản phẩm trải nghiệm gắn với lễ hội, làng nghề, ẩm thực… chính là những bước đi cần thiết để hiện thực hóa mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa trên nền tảng di sản.

Cộng đồng – điều kiện quyết định tính bền vững

Một nội dung xuyên suốt trong các tham luận khoa học về di sản là vai trò của cộng đồng. GS.TS Tô Ngọc Thanh, nguyên Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, từng nhấn mạnh, nếu người dân không được hưởng lợi từ di sản, thì mọi nỗ lực bảo tồn và khai thác đều khó bền vững. Di sản trước hết phải là tài sản tinh thần của cộng đồng, sau đó mới trở thành nguồn lực của xã hội.

Du khách tham quan Thủ đô Hà Nội

Theo GS.TS Tô Ngọc Thanh, khi cộng đồng được tham gia trực tiếp vào quá trình bảo tồn, tổ chức lễ hội, làm du lịch hay sáng tạo sản phẩm văn hóa, họ không chỉ có thêm sinh kế mà còn nâng cao ý thức gìn giữ di sản. Đây chính là nền tảng để hạn chế những hệ lụy của thương mại hóa thiếu kiểm soát và bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy, những địa phương làm tốt công tác huy động cộng đồng, tạo sinh kế gắn với di sản thường tạo được sự đồng thuận xã hội cao, qua đó giúp các giá trị văn hóa được gìn giữ và lan tỏa bền vững.

Những phân tích của giới chuyên gia và cơ quan quản lý cho thấy, đưa di sản trở thành động lực phát triển kinh tế không phải là câu chuyện ngắn hạn, càng không thể giải quyết bằng những giải pháp rời rạc. Với Hà Nội, thách thức không nằm ở việc thiếu di sản, mà ở chỗ xây dựng được một chiến lược đủ tầm, đủ chiều sâu và đủ sự tham gia của cộng đồng. Khi di sản được nhìn nhận đúng là “tài sản”, được khai thác bài bản trong khuôn khổ công nghiệp văn hóa, Thủ đô sẽ có thêm một nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững trong giai đoạn mới.