Cảnh giác tình trạng lạm dụng đóng dấu mật để che giấu thông tin

Thảo luận ở hội trường về dự án Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước (sửa đổi) tại kỳ họp thứ 10, chiều 7/11, các ý kiến tán thành cao với tờ trình của Chính phủ về sự cần thiết ban hành luật nhằm khắc phục những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn; đáp ứng yêu cầu trong quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp và phát triển khoa học công nghệ, nhiệm vụ chuyển đổi số quốc gia, góp phần giữ vững an ninh, đảm bảo trật tự an toàn xã hội.

Đóng dấu mật đã trở thành phản xạ hành chính

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm góp ý là các hành vi bị nghiêm cấm trong bảo vệ bí mật nhà nước được quy định tại Điều 5 của dự thảo luật. Các ý kiến cho rằng, cần bổ sung thêm các hành vị bị nghiêm cấm để ngăn ngừa tình trạng lạm dụng dấu mật, đóng dấu mật không đúng quy định.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cho biết, thực tiễn kiểm tra, giám sát cho thấy, có nơi việc đóng dấu mật đã trở thành phản xạ hành chính. Cứ tài liệu liên quan đến công tác cán bộ, tài liệu trong quá trình soạn thảo đều là mật. Các tài liệu nội bộ không đóng dấu mật nhưng vẫn phải quản lý sử dụng như tài liệu mật. Thậm chí, có những nội dung đã được báo chí đưa tin rộng rãi nhưng vẫn tiếp tục được đóng dấu mật.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp).

Nhấn mạnh việc sử dụng bí mật Nhà nước không được lạm dụng, phải sử dụng đúng mục đích, đúng thẩm quyền đối với người thực hiện nhiệm vụ đóng dấu mật, đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng, quy định về các hành vi bị nghiêm cấm để bảo vệ bí mật Nhà nước tại Điều 5 của dự thảo luật là vấn đề vô cùng quan trọng.

“Chúng ta có 3 cấp độ bảo vệ bí mật Nhà nước là tuyệt mật, tối mật và mật. Do đó, các hành vi bị nghiêm cấm để bảo vệ tài liệu liên quan đến an ninh quốc gia, kinh tế - xã hội là vô cùng quan trọng và cần thiết”, đại biểu nêu rõ.

Để đảm bảo sự chặt chẽ của pháp luật, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị cần lưu ý và cảnh giác trước tình trạng lạm dụng, đóng dấu mật sai, không đúng quy định, đóng dấu mật nhằm che giấu thông tin, đưa thông tin không đúng danh mục bảo vệ bí mật Nhà nước…

Đồng thời, đại biểu cho rằng, cần có biện pháp phòng ngừa cho tốt vấn đề này và nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu, thủ trưởng cơ quan, đơn vị đối với danh mục bảo vệ bí mật nhà nước, phải xác định độ mật đúng quy định.

“Khi quyết định đóng dấu mật (tuyệt mật/tối mật/mật), cần có sự kiểm tra, đôn đốc, nhắc nhở và quy định trách nhiệm của người đứng đầu trong lĩnh vực này”, đại biểu Phạm Văn Hòa kiến nghị.

Lạm dụng đóng dấu mật gây lãng phí trong quản trị công

Cũng quan tâm đến phân loại thông tin thuộc phạm vi bí mật Nhà nước và cơ chế giải mật, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (đoàn Hà Nội) cho biết, hiện nay không thống kê được số lượng văn bản mật, vì số lượng quá lớn và phân tán nhưng, điều chắc chắn là có không ít tài liệu đang bị mật hóa vượt mức yêu cầu thực tế và chính sự dư thừa bí mật ấy lại đang vô tình gây ra những thiệt hại lãng phí một cách công khai cho quản trị công, cho minh bạch quốc gia và cho quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (đoàn Hà Nội).

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy phân tích thêm, có trường hợp cơ quan tổ chức đóng dấu mật không phải để bảo vệ lợi ích quốc gia mà để an toàn cho người ký, để tránh bị chất vấn, tránh phải giải trình hoặc thậm chí để che giấu thông tin sai phạm. Hiện tượng này đang tạo ra gánh nặng không nhỏ trong quản lý Nhà nước. Bởi, người được giao lưu trữ, in ấn, chuyển giao, bảo quản hay tiêu hủy tài liệu phải tuân thủ hàng loạt các quy định nghiêm ngặt, rất tốn thời gian và công sức.

Trong hoạt động giám sát, giải trình, tiếp cận thông tin phục vụ công tác xây dựng pháp luật của Quốc hội, không ít lần đại biểu Quốc hội gặp tình huống tài liệu mật không thực sự có nội dung mật, nhưng lại không thể tiếp cận, không thể viện dẫn công khai vì chưa được chính thức giải mật.

Có nội dung luật yêu cầu Quốc hội thảo luận công khai như các nội dung liên quan đến dự toán, quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm, nhưng số liệu, tài liệu cung cấp cho các đại biểu Quốc hội lại được đóng dấu mật. Điều này đi ngược với tinh thần minh bạch, công khai và thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ.

Theo đại biểu Thủy, có 3 nhóm nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng trên: Thứ nhất, quy định của pháp luật còn rộng và chưa đủ rõ. Trong đó, Điều 7 của dự thảo luật quy định phạm vi bí mật nhà nước là giới hạn thông tin quan trọng chưa công khai nếu bị lộ, bị mất có thể gây nguy hại đến lợi ích quốc gia dân tộc. Đây là tiêu chí cốt lõi rất đúng về mặt nguyên tắc, nhưng khi áp dụng, nhiều cơ quan có xu hướng chọn phương án mật cho chắc, vì không có tiêu chí định lượng, không có hướng dẫn cụ thể để phân biệt đâu là bí mật cần bảo vệ, đâu là thông tin cần công khai, đến mức nào thì được coi là có thể gây nguy hại.

Nhóm nguyên nhân thứ hai, thiếu chế tài xử lý hành vi lạm dụng. Luật hiện hành chưa có quy định rõ hậu quả pháp lý đối với trường hợp cố ý đóng dấu mật không đúng quy định, hay sử dụng hình thức văn bản mật để che giấu thông tin, né tránh giải trình. Khi đóng dấu mật sai không bị xử lý, thì hành vi lạm dụng sẽ tiếp tục tồn tại.

Nhóm nguyên nhân thứ ba, vẫn còn khoảng trống pháp lý đối với tài liệu lưu hành nội bộ. Hiện nay, rất nhiều cơ quan đang sử dụng khái niệm hành chính mềm là “các tài liệu nội bộ” nhưng hiện chưa có quy định pháp lý điều chỉnh nhóm tài liệu này.

Vì thiếu khung pháp lý nên cán bộ công chức hết sức e ngại, không dám cung cấp thông tin cho các bên có liên quan, không dám đưa dữ liệu lên nền tảng số, không dám ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào phân tích văn bản, sợ rủi ro lộ lọt thông tin. Chính sự thiếu rõ ràng đã vô tình trở thành rào cản với chuyển đổi số và cải cách hành chính.

Nghịch lý mật hóa thì dễ mà giải mật thì khó

Tại phiên thảo luận, các đại biểu cũng khẳng định, bất cập không chỉ nằm ở khâu mật hóa, mà còn nằm ở khâu giải mật. Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho biết, trong thực tiễn, một số công chức, đơn vị đang có sự lúng túng nhất định về xác định bí mật Nhà nước và độ mật của bí mật nhà nước, đặc biệt là việc ban hành các văn bản hành chính. Vẫn còn một số nội dung không có bí mật Nhà nước theo danh mục, nhưng vẫn được thể hiện bằng dấu chỉ độ mật nên việc áp dụng luật có lúc không đúng với quy định.

Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng).

Đại biểu thống nhất việc bổ sung nội dung quy định trường hợp sử dụng bí mật Nhà nước của cơ quan, tổ chức khác thì phải xác định độ mật tương ứng theo danh mục bí mật Nhà nước thuộc ngành, lĩnh vực được Thủ tướng Chính phủ ban hành của Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước hiện hành.

Bên cạnh đó, để việc xác định bí mật nhà nước và độ mật của bí mật Nhà nước một cách chính xác, đúng quy định, tránh sự tùy tiện trong xác định nội dung bí mật Nhà nước, đại biểu đề nghị khi Chính phủ hướng dẫn chi tiết Điều luật này cần quy định chặt chẽ, rõ ràng và dễ áp dụng trong thực tiễn.

Theo Điều 10 của dự thảo luật về xác định bí mật Nhà nước và độ mật của bí mật Nhà nước, để xác định tài liệu là bí mật nhà nước, chỉ cần người đứng đầu, hoặc cấp phó có ủy quyền của cơ quan, tổ chức có trách nhiệm quyết định. Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (đoàn Hà Nội) cho rằng, đây là thủ tục đơn giản, nhanh và tính trách nhiệm rất rõ, nhưng khi giải mật, đặc biệt là đối với các trường hợp quy định tại điểm d khoản 2 Điều 22, thì phải thành lập Hội đồng giải mật, gồm nhiều thành phần, có họp, có biên bản, có hồ sơ lưu trữ.

Điều này tạo ra nghịch lý mật hóa thì dễ mà giải mật thì khó. Dẫn tới tình trạng đóng mật rồi để đó, không ai muốn giải mật tài liệu kể cả khi không còn lý do để giữ bí mật. Hệ quả là nhiều tài liệu vốn nên được công khai để phục vụ minh bạch và kiểm soát quyền lực, lại bị treo trong trạng thái mật kéo dài nhiều năm.

Từ thực tiễn trên, các đại biểu đề nghị cụ thể hóa phạm vi bí mật Nhà nước tại Điều 7 của dự thảo luật. Trong đó, danh mục bí mật nhà Nước phải được rà soát chặt chẽ, chỉ giới hạn trong những trường hợp thực sự cần thiết. Có tiêu chí rõ ràng, tránh suy diễn, tránh mật hóa quá mức; trong luật cần lượng hóa tiêu chí để bảo đảm thống nhất khi áp dụng, hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung này.

Đồng thời bổ sung một khoản vào Điều 5 của dự thảo luật, nghiêm cấm hành vi cố ý hoặc lạm dụng việc xác định mật đối với thông tin không thuộc phạm vi danh mục bí mật Nhà nước, đóng dấu mật để che giấu thông tin, né tránh trách nhiệm giải trình. Theo các đại biểu, quy định này không chỉ mang ý nghĩa răn đe, mà còn tạo cơ sở pháp lý để xử lý những trường hợp lạm dụng quyền lực hành chính.