Bài 1: Kho vàng di sản và tư duy mở đường

Kho báu nghìn năm ẩn minh

Ít có đô thị nào ở Việt Nam mà di sản hiện diện dày đặc và liên tục trong đời sống như Hà Nội. Trên không gian Thủ đô hôm nay, những lớp trầm tích văn hóa của Thăng Long nghìn năm vẫn song hành cùng nhịp sống đô thị hiện đại.

Theo thống kê của ngành văn hóa, Hà Nội hiện có hơn 6.000 di tích lịch sử – văn hóa, chiếm gần một phần ba tổng số di tích của cả nước. Trong số đó, hàng nghìn di tích gắn với sinh hoạt cộng đồng, tín ngưỡng, lễ hội dân gian, phản ánh chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa của vùng đất kinh kỳ.

Hà Nội sở hữu hệ thống di tích, văn hóa, lễ hội nhiều nhất cả nước

Không gian di sản của Hà Nội trải rộng từ khu vực nội đô lịch sử với Hoàng thành Thăng Long – Di sản Văn hóa Thế giới, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, khu phố cổ, khu phố cũ, đến các vùng văn hóa ven đô, nơi hệ thống đình, đền, chùa, làng cổ vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống cộng đồng. Bên cạnh di sản vật thể, Hà Nội còn là địa phương có nhiều di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, tiêu biểu như Hội Gióng, Ca trù, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt – những thực hành văn hóa vẫn đang “sống” trong cộng đồng.

Mỗi năm, trên địa bàn Thủ đô diễn ra hàng trăm lễ hội truyền thống, từ các lễ hội lớn gắn với tín ngưỡng dân gian, anh hùng dân tộc, đến các lễ hội làng mang đậm dấu ấn bản địa. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt, không chỉ có giá trị lịch sử – tinh thần, mà còn hàm chứa tiềm năng phát triển du lịch, dịch vụ và các ngành công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, nghịch lý tồn tại là: Di sản nhiều nhưng giá trị kinh tế mang lại còn khiêm tốn. Phần lớn di tích mới chỉ phát huy vai trò tâm linh, tham quan đơn thuần; hoạt động khai thác văn hóa – du lịch còn manh mún; sản phẩm gắn với di sản thiếu chiều sâu, trùng lặp, khó tạo dấu ấn bền vững. Ở không ít nơi, di sản vẫn tồn tại như một “không gian tĩnh”, chưa thực sự trở thành nguồn lực tạo sinh kế cho người dân.

Nghị quyết 09-NQ/TU - Bước ngoặt tư duy, coi văn hóa là ngành kinh tế

Trong bối cảnh đó, việc Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021–2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được xem là một bước ngoặt quan trọng về tư duy phát triển. Lần đầu tiên, Hà Nội có một nghị quyết chuyên đề xác định rõ: Công nghiệp văn hóa là một ngành kinh tế, trong đó di sản giữ vai trò nền tảng.

Múa rối Đào Thục là một trong những di sản văn hoá phi vật thể tiêu biểu của Thủ đô.

Nghị quyết 09 nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “bảo tồn để giữ gìn” sang “bảo tồn để phát triển”, coi di sản là nguồn lực nội sinh, là “vốn mềm” để tạo ra sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị gia tăng cao. Trên cơ sở đó, thành phố tập trung phát triển các lĩnh vực có lợi thế như du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, thiết kế sáng tạo, ẩm thực, không gian sáng tạo gắn với di sản.

Thành ủy Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế trọng yếu, đóng góp khoảng 8–10% GRDP, từng bước xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa, trung tâm sáng tạo của cả nước và khu vực. Đây không chỉ là mục tiêu tăng trưởng kinh tế, mà còn là chiến lược phát triển văn hóa – con người Thủ đô trong dài hạn.

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết 09 là cách tiếp cận toàn diện: Phát triển công nghiệp văn hóa không tách rời nhiệm vụ bảo tồn di sản, mà đặt hai yếu tố này trong mối quan hệ hữu cơ. Bảo tồn là nền tảng, còn phát triển là động lực để tạo nguồn lực quay trở lại gìn giữ di sản.

Từ chủ trương đến thực tiễn: Di sản dần “chuyển động” trong đời sống đô thị

Sau hơn ba năm triển khai Nghị quyết 09, nhiều di sản và không gian văn hóa trên địa bàn Hà Nội đã bắt đầu có những chuyển động tích cực. Ở khu vực nội đô, một số di tích lớn đã hình thành các sản phẩm văn hóa – du lịch mới, thu hút đông đảo người dân và du khách, đặc biệt là các chương trình tham quan, trải nghiệm gắn với chiều sâu lịch sử và ứng dụng công nghệ trình diễn hiện đại.

Du khách trải nghiệm sản phẩm du lịch của Thủ đô Hà Nội

Những chương trình tham quan ban đêm tại các di tích lịch sử tiêu biểu đã mở ra cách tiếp cận mới đối với di sản, giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với công chúng, nhất là giới trẻ. Không gian di sản không còn chỉ là nơi trưng bày tĩnh, mà trở thành không gian trải nghiệm, giáo dục, sáng tạo.

Ở các khu vực ngoại thành, nhiều làng cổ, làng nghề truyền thống đang được định hướng phát triển theo mô hình du lịch văn hóa cộng đồng. Người dân địa phương không chỉ là “người giữ di sản”, mà từng bước tham gia vào chuỗi giá trị, từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm, đến sản xuất sản phẩm thủ công, quà tặng văn hóa. Di sản, từ chỗ là ký ức làng quê, đang dần trở thành sinh kế.

Các lễ hội truyền thống của Thủ đô cũng được tổ chức ngày càng bài bản, chú trọng yếu tố trải nghiệm và quảng bá hình ảnh. Không gian lễ hội không chỉ phục vụ nghi lễ tín ngưỡng, mà trở thành điểm đến văn hóa – du lịch, nơi hội tụ các giá trị truyền thống và nhu cầu thưởng thức văn hóa của xã hội hiện đại.

Quan trọng hơn, tinh thần của Nghị quyết 09 đã lan tỏa xuống cấp cơ sở. Nhiều quận, huyện đưa nội dung phát triển công nghiệp văn hóa vào nghị quyết, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội; coi di sản là lợi thế cạnh tranh, là nền tảng để xây dựng sản phẩm đặc trưng của địa phương. Chính quyền cơ sở, cộng đồng dân cư, nghệ nhân và người làm văn hóa bắt đầu có chung một cách nhìn: di sản cần được đánh thức đúng cách để vừa giữ được giá trị gốc, vừa tạo ra giá trị mới.

Hài hòa bảo tồn và phát triển

Tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 09 là không đánh đổi di sản lấy tăng trưởng ngắn hạn. Việc khai thác di sản phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng lịch sử, giữ gìn bản sắc, đồng thời mở ra không gian sáng tạo phù hợp với bối cảnh đô thị hiện đại. Phát triển kinh tế từ di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa thô, mà là tạo ra những sản phẩm văn hóa có chiều sâu, có bản sắc và có khả năng cạnh tranh lâu dài.

Du lịch Hà Nội lập đỉnh 560.000 lượt khách dịp Tết Dương lịch 2026

Cách tiếp cận này từng bước tháo gỡ mâu thuẫn lâu nay giữa bảo tồn và phát triển – mâu thuẫn vốn khiến nhiều địa phương lúng túng trong quá trình khai thác di sản. Di sản không còn là “gánh nặng cần gìn giữ”, mà trở thành nguồn lực cần được đầu tư, đánh thức và phát huy.

Dẫu vậy, so với tiềm năng, việc đưa di sản trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội vẫn còn nhiều hạn chế. Hệ sinh thái công nghiệp văn hóa chưa hoàn chỉnh; liên kết giữa di sản – du lịch – sáng tạo chưa đồng bộ; sản phẩm văn hóa mang thương hiệu Hà Nội còn thiếu chiều sâu và sức lan tỏa.

Nghị quyết 09 đã mở ra con đường. Vấn đề đặt ra hiện nay là tiếp tục cụ thể hóa chủ trương bằng những mô hình hiệu quả, có khả năng nhân rộng, để di sản không chỉ được bảo tồn tốt hơn, mà thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế – xã hội bền vững của Thủ đô.