Chùa Kem đơn sơ và cổ kính

Theo thư tịch Hán Nôm lưu giữ tại chùa cho biết, chùa Kem được khởi dựng vào năm Đinh Hợi (ước định là một trong các năm: 1527, 1587, 1647). Vị sư Tổ hưng công xây dựng chùa là bà Hoàng Thị Tuế vốn theo dòng Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử do Giác Hoàng Điều Ngự Trần Nhân Tông sáng lập ra. Chùa Kem được tạo bởi 5 hạng mục công trình chính: Tam Quan, Tam Bảo, Nhà Tổ, Vườn Tháp và Nhà Mẫu. Các hạng mục của công trình được tạo dựng theo lối kiến trúc cổ, đan xe phong cách kiến trúc thời Lê Trung Hưng (thế kỉ XVIII) và thời Nguyễn (thế kỉ XIX-XX).

Chùa Kem được xây dựng ở một vị trí khá đắc địa, ba mặt có núi non che trở ôm ấp tựa như cánh sen ôm lấy đài sen, kề bên có dòng suối Ỏng quanh co uốn khúc, phía trước là dòng sông Cầu xanh mát chảy qua. Tất cả tạo nên một cảnh sắc sơn thủy hữu tình.

Cùng song tồn với những kiến trúc cổ, chùa Kem hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá như: Hệ thống tượng thờ, đồ thờ, di sản Hán Nôm (Hoành phi, câu đối, bia đá) có giá trị nghiên cứu lịch sử - văn hóa và mỹ thuật truyền thống dân tộc.

Hơn thế nữa, ngoài những giá trị về kiến trúc, văn hóa, cảnh quan thì chùa Kem còn là nơi ghi lại dấu ấn đậm nét về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược. Đây cũng từng là căn cứ địa cách mạng của nghĩa quân Nguyễn Cao năm 1884 và Hoàng Hoa Thám năm 1906 -1908. Năm 1950, tại chùa Kem diễn ra cuộc họp Đại biểu quân sự liên xã Quang Trung- Yên Lư bàn kế hoạch chống càn. Đến năm 1951 - 1952, chùa còn là nơi sơ cứu và nuôi dưỡng thương bệnh binh.

Năm 1993, cùng với những đóng góp to lớn của mình qua các cuộc kháng chiến của dân tộc, sư cụ Đàm Thành (Thích Đàm Thành) và sư cụ Đàm Vân (Thích Đàm Vân) được chủ tịch nước tặng Huân chương kháng chiến Hạng Ba.

Theo người dân địa phương thì lễ hội chùa Kem được tổ chức vào ngày 21/8 Âm lịch hàng năm để tưởng nhớ về những công lao to lớn của các bậc anh hùng cũng như quảng bá rộng rãi đến với du khách thập phương về văn hóa du lịch sinh thái của vùng.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, chùa Kem được xếp hạng là một trong 23 điểm di tích và cụm di tích thuộc “Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế”.

Chùa được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.