Nghệ nhân Lê Thị Thiết kể chuyện Tết ba miền bằng hương vị

Những ngày cuối năm, khi phố phường bắt đầu thơm mùi lá dong, mùi hành muối và tiếng chày giã giò rộn lên ở góc bếp, câu chuyện Tết bỗng trở nên gần gũi theo cách rất Việt Nam - từ một mâm cỗ.

Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết chia sẻ về văn hoá ẩm thực Tết

Tại buổi gặp gỡ báo chí ngày 21/1, nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết xuất hiện với giọng nói nhẹ, chắc, cách kể chuyện rành rọt như người đã đi qua nhiều cái Tết, nhìn thấy đủ đầy lẫn chắt chiu của từng nếp nhà. Nghệ nhân nói về mâm cỗ Tết ba miền không như một “đề mục sự kiện”, mà như đang mở lại ký ức - nơi mỗi món ăn là một lát cắt văn hóa, mỗi cách bày biện là một lời nhắc về cội nguồn.

Mâm cỗ Tết là nơi văn hóa “lên mâm”

Theo nghệ nhân Lê Thị Thiết, nếu muốn người trẻ hiểu Tết là gì, đôi khi không cần bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn. Hãy bắt đầu từ mâm cỗ - nơi các gia đình “cố gắng chắt chiu những sản vật, nông thổ sản đặc trưng của địa phương để bày biện lên mâm cỗ, dâng lên tổ tiên”. Ở đó có sự tiết kiệm, có lòng thành, có cả tự hào về những gì quê nhà làm ra. Mâm cỗ vì thế trở thành nơi hội tụ tinh hoa ẩm thực và nếp sống, phản ánh phong tục và truyền thống của từng vùng miền.

Nghệ nhân nói về sự khác biệt Bắc - Trung - Nam bằng thứ ngôn ngữ dễ chạm nhất: Hương vị. Vị đậm hay thanh, bày biện cầu kỳ hay giản dị, món mặn đi cùng món chua ra sao, cách cân đối màu sắc trong mâm cỗ thế nào - tất cả đều cho thấy “tính cách” của vùng đất và thói quen sinh hoạt được tích lũy qua nhiều thế hệ. Mỗi miền một cách đón Tết, nhưng điểm chung nằm ở tinh thần đoàn viên: mâm cỗ là cái cớ để các thành viên quay về, ngồi lại, và cùng nhau “đi qua” thời khắc sum họp.

Tái hiện mâm cỗ cổ truyền của người Hà Nội. Ảnh TT

Trong câu chuyện của chị, hình ảnh người phụ nữ Việt Nam hiện lên bền bỉ và ấm áp - những người tề gia nội trợ, giữ bếp lửa gia đình. Không khí Tết không tự nhiên có, mà được dựng lên từ đôi bàn tay: Chọn đồ, sơ chế, nêm nếm, canh lửa, rồi cuối cùng là bày mâm - gọn gàng, chỉn chu, đủ đầy trong khả năng mỗi nhà. Chị nhấn mạnh: Chính cách bày biện ấy làm nên “sắc thái rất riêng” của từng miền, từng gia đình - và cũng là điều khiến Tết Việt không lẫn với bất kỳ nơi nào.

Với nghệ nhân Lê Thị Thiết, bánh chưng là biểu tượng dễ nhận ra nhất của văn hóa Tết, nhưng không hề “một màu”. “Bánh chưng - với cách làm, hương vị và hình thức khác nhau ở mỗi vùng miền” là câu chuyện về điều kiện tự nhiên, sản vật, thói quen ăn uống và cả tính thẩm mỹ của từng nơi. Có nơi chuộng vị béo, có nơi thích vị đậm, có nơi đề cao sự tinh tế trong khuôn bánh, lá gói - mỗi khác biệt đều có lý do văn hóa phía sau.

Muốn giữ Tết cho người trẻ, hãy để họ chạm vào mâm cỗ bằng trải nghiệm thật

Từ trải nghiệm làm nghề, nghệ nhân Lê Thị Thiết cho rằng, truyền thống không thể “giữ” bằng lời kể suông, càng không thể chỉ tồn tại trên sách vở. Muốn người trẻ hiểu Tết, phải tạo cơ hội để họ nhìn, chạm, làm và nếm - từ gói bánh, nấu nồi, bày mâm, đến nghe câu chuyện đằng sau từng món. Khi người trẻ tự tay gói một chiếc bánh, tự bày một mâm cơm, họ sẽ hiểu Tết không chỉ là vui chơi, nghỉ ngơi, mà là một giá trị văn hóa sâu sắc gắn với mỗi gia đình, mỗi vùng quê.

Mâm cỗ ngày Tết nhà chị Nhung không bao giờ thiếu những món ăn truyền thống của người Hà Nội xưa… Ảnh: Bình MV

Riêng với Hà Nội, chị nói nhiều hơn về “mâm cỗ Tràng An” - cái chất tinh tế nằm ở sự hài hòa, chỉn chu và nếp nhà. Những món ăn đặc trưng của người Hà Nội không chỉ để no, mà còn để thể hiện sự thanh lịch, nền nã, sự coi trọng lễ nghĩa trong ngày đầu năm. Năm nay, khi cùng các nghệ nhân, đầu bếp tham gia hoạt động giới thiệu hương vị Tết Hà Nội trong khuôn khổ Happy Tết 2026, điều chị mong nhất là công chúng - nhất là lớp trẻ - nhìn mâm cỗ như một “câu chuyện sống”, để từ đó thêm yêu bếp Việt, yêu Tết Việt, và tự nguyện nối tiếp.

Giữ Tết, theo nghệ nhân Lê Thị Thiết, đôi khi bắt đầu từ việc rất nhỏ: Đừng để mâm cỗ chỉ còn là “hình ảnh minh họa”. Hãy để mâm cỗ trở lại đúng vị trí của nó - nơi văn hóa tụ lại trong một mâm cơm, nơi ký ức được nhắc tên bằng mùi thơm, và nơi đoàn viên được gọi về bằng hai chữ “về nhà”.