Mạch ngầm sáng tạo đang lan tỏa trong lòng Hà Nội

Muôn hình muôn vẻ không gian sáng tạo

Một trong những biểu hiện sớm và bền bỉ của xu hướng này là CA’ Library – thư viện cộng đồng chuyên sâu về kiến trúc và nghệ thuật, ra đời từ năm 2014. Bắt đầu chỉ với một phòng đọc hơn 20m² trong khu tập thể cũ, CA’ Library xuất phát từ một nhu cầu rất cụ thể: sinh viên và người làm nghề thiếu cơ hội tiếp cận sách chuyên ngành. Từ số vốn ban đầu chỉ 500.000 đồng, kiến trúc sư Nguyễn Công Hiệp đã lựa chọn chia sẻ toàn bộ kho sách cá nhân của mình cho cộng đồng, đặt nền móng cho một mô hình vận hành dựa trên niềm tin, sự tự giác và tinh thần sẻ chia. Sau hơn mười năm, CA’ Library đã phát triển thành mạng lưới nhiều cơ sở tại Hà Nội, trở thành minh chứng cho việc một không gian sáng tạo không nhất thiết phải khởi đầu lớn, nhưng cần đủ bền bỉ và chân thành để lan tỏa.

Một buổi biểu diễn âm nhạc tại Complex 01

Không gian sáng tạo tại Hà Nội cũng không chỉ giới hạn trong bốn bức tường.Think Playgrounds (Nghĩ về Sân chơi trong phố) lựa chọn một hướng đi khác: Đưa sáng tạo vào chính không gian công cộng và đời sống thường nhật. Thông qua các sân chơi tái chế, vườn cộng đồng và hoạt động chơi mang tính giáo dục, Think Playgrounds coi sân chơi như một thực hành kiến trúc cộng đồng, nơi trẻ em, cư dân và nhà thiết kế cùng tham gia kiến tạo không gian sống. Những công trình nhỏ, sử dụng vật liệu tái chế và cấu trúc mở cho thấy sáng tạo có thể bắt đầu từ nhu cầu rất cơ bản: được chơi, được gặp gỡ và được thuộc về đô thị.

Cùng tinh thần ấy, nhiều không gian sáng tạo tại Hà Nội đang mở rộng vai trò từ “địa điểm” sang “nền tảng kết nối”. Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống, thành lập năm 2018, là một diễn đàn mở nơi các chuyên gia, nhà hoạt động xã hội và người dân cùng đối thoại về các vấn đề đô thị bền vững, dung hợp và bình đẳng. Ở đây, sáng tạo không chỉ nằm trong thiết kế hay nghệ thuật, mà còn trong cách tổ chức đối thoại, lắng nghe và trao quyền tham gia cho cộng đồng – những yếu tố nền tảng của một thành phố đáng sống.

Những dự án sân chơi của Think Playgrounds

Trong lĩnh vực nghệ thuật và kinh tế sáng tạo gắn với yếu tố xã hội, VỤN Art là một ví dụ tiêu biểu. Từ những mảnh lụa vụn và vải thừa tưởng chừng bị bỏ đi, VỤN Art chuyển thể tranh dân gian bằng kỹ thuật ghép vải, đồng thời tạo việc làm cho người khuyết tật. Không gian sáng tạo ở đây không chỉ sản sinh tác phẩm nghệ thuật, mà còn kết nối văn hóa truyền thống, bảo vệ môi trường và tạo ra sinh kế bền vững – một cách tiếp cận ngày càng được chú ý trong hệ sinh thái sáng tạo của Hà Nội.

Bên cạnh đó, các không gian sáng tạo hướng tới tri thức và di sản cũng đang dần khẳng định vai trò. Thư viện An Vi, thành lập năm 2021, tập trung vào số hóa, lưu trữ và chia sẻ các tư liệu cổ, đặc biệt là Hán Nôm. Thay vì tham vọng lớn lao, thư viện lựa chọn cách tiếp cận khiêm nhường: gom góp, gìn giữ và nối dài dòng chảy tri thức. Không gian sáng tạo ở đây là không gian của sự chậm rãi, nghiên cứu và đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.

Xu hướng mở rộng không gian sáng tạo còn thể hiện ở việc kết nối với các vấn đề sức khỏe tinh thần và phúc lợi cộng đồng. Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cộng đồng – Caring From Distance (CFD), ra đời năm 2023, tiếp cận chăm sóc sức khỏe tinh thần sớm theo hướng phòng ngừa và chuyển giao nhiệm vụ cho các lực lượng tuyến đầu. Trong trường hợp này, sáng tạo nằm ở mô hình vận hành, ở cách xây dựng mạng lưới hỗ trợ và ở việc đưa các giá trị nhân văn trở thành trung tâm của thực hành cộng đồng.

Song song với các không gian vật lý, không gian sáng tạo của Hà Nội cũng mở rộng mạnh mẽ trên môi trường số. Chuyện của Hà Nội (Stories of Hanoi), với hàng triệu người theo dõi, đã vượt ra khỏi vai trò một kênh truyền thông để trở thành nơi kết nối cảm xúc và lan tỏa các sáng kiến xã hội. Đây là minh chứng cho việc sáng tạo đô thị không chỉ diễn ra trên mặt đất, mà còn tồn tại trong những cộng đồng trực tuyến có khả năng tạo tác động thực tế.

Sống lại những di sản làng nghề

Những năm gần đây, các mô hình kết hợp giữa di sản và sáng tạo đương đại cũng ngày càng rõ nét. Trường Làng Trong Phố đưa tinh hoa làng nghề truyền thống vào không gian đô thị thông qua các workshop trải nghiệm, đối thoại với nghệ nhân và hoạt động tại các di tích. Cách làm này không chỉ giúp di sản “sống lại”, mà còn tạo cơ hội để người trẻ tiếp cận văn hóa truyền thống bằng trải nghiệm trực tiếp, thay vì chỉ qua trưng bày hay sách vở.

Ở quy mô lớn hơn, sự tái sinh của các công trình công nghiệp cũ như Complex 01 cho thấy một hướng đi tiềm năng trong phát triển đô thị sáng tạo. Từ một nhà máy cũ, Complex 01 được chuyển hóa thành tổ hợp cộng đồng đa chức năng, nơi mua sắm, ẩm thực, nghệ thuật và các cộng đồng sáng tạo cùng tồn tại. Việc giữ lại ký ức không gian công nghiệp đồng thời mở ra giá trị văn hóa mới cho thấy sáng tạo có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ và tương lai của thành phố.

Các bạn trẻ ở Trường Làng trong phố say sưa với các sản phẩm làng nghề

Dù mỗi không gian có cách tiếp cận khác nhau, điểm chung dễ nhận thấy là: Các không gian sáng tạo tại Hà Nội đang ngày càng gắn chặt với đời sống xã hội, cộng đồng và các vấn đề đô thị. Tuy nhiên, sự nở rộng này cũng đi kèm thách thức về tính bền vững, chi phí vận hành và cơ chế hỗ trợ. Không ít không gian vẫn phải tồn tại nhờ nỗ lực cá nhân và sự đóng góp tự nguyện của cộng đồng.

Dẫu vậy, từ những phòng đọc nhỏ trong khu tập thể cũ, những sân chơi tái chế trong phố, cho tới các tổ hợp sáng tạo và mạng lưới đối thoại xã hội, có thể thấy một Hà Nội đang lớn lên từ chính những không gian nhỏ. Khi sáng tạo không chỉ phục vụ mục tiêu kinh tế, mà còn nuôi dưỡng tri thức, sự kết nối và tinh thần nhân văn, đó cũng là lúc các không gian sáng tạo thực sự trở thành động lực cho một Thủ đô đáng sống, cởi mở và bền vững hơn.